Шво на карце: што бачна на межах Беларусі з космасу

Пад любой картай гэтага праекта рана ці позна з'яўляецца адно і тое ж пытанне: гэта толькі ў нас так ці ўсюды? Беларуская вёска пусцее, а ў Латгаліі, на Смаленшчыне, у Падляшшы, на Валыні хіба не пусцее? Калі пусцее аднолькава, значыць, справа ў геаграфіі, клімаце, дэмаграфіі ўсяго рэгіёна. Калі па-рознаму, значыць, справа ў дзяржаве.

Праверыць гэта можна амаль як у лабараторыі. Мяжа Беларусі з кожным з пяці суседзяў праходзіць па аднолькавым ландшафце: Палессе па абодва бакі ўкраінскай мяжы, Паазер'е — латвійскай, Панямонне — літоўскай і польскай. Глебы, клімат і рэкі на лініі не мяняюцца. Мяняюцца правілы: на межах з Літвой, Латвіяй, Расіяй і Украінай — з 1991 года, калі ўнутрысаюзныя лініі сталі дзяржаўнымі, на польскай — яшчэ з 1945-га. Калі ля самай лініі ёсць скачок, яго стварыла не геаграфія.

Мы ўзялі паласу па 50 км па абодва бакі ўсіх пяці межаў і разбілі яе амаль на 227 тысяч квадратаў па 1 км. Для кожнага квадрата сабралі, што бачна з космасу:

• як расла забудова з 1990 года;
• як мяняліся начныя агні з 1992 года;
• колькі зямлі было разарана ў 2003 і 2019 гадах.

Спадарожнікі здымаюць абодва бакі аднолькава і не залежаць ад нацыянальнай статыстыкі; агаворка пра адну з баз забудовы — ніжэй. Гіпотэзы мы запісалі да разліку — гэта дазваляе сумленна сказаць, што не пацвердзілася.

Коратка: самае рэзкае шво дзяржава пакінула ў палях; у росце забудовы яго амаль не відаць, а ў начных агнях яно прыкметнае толькі на ўкраінскім участку. А насельніцтва памежжа змяншаецца з рознай хуткасцю: у прыбалтыйскіх суседзяў хутчэй, у польскіх і ўкраінскіх павольней, у расійскіх — гэтак жа, як у нас.

Як мы глядзелі

Метад называецца рэгрэсіяй разрыву па адлегласці да мяжы. Яго выкарыстоўваў эканаміст Максім Пінкоўскі, калі вымяраў скачкі начных агнёў на дзяржаўных межах усяго свету (Pinkovskiy, 2017). Ідэя простая.

• Параўноўваем ля самай лініі. Калі параўнаць усю Беларусь з усёй Літвой, мы параўнаем розныя краіны. Калі параўнаць квадраты за 5 км па адзін і па другі бок, мы параўнаем амаль адзін і той жа ландшафт. Таму ацэнка будуецца паводле таго, як мяняецца паказчык па меры набліжэння да лініі з кожнага боку, і глядзіць, ці сыходзяцца дзве крывыя ў адной кропцы.
• Прыбіраем тое, што заведама сказіць карціну. Гэта цэнтры гарадоў ад 50 тысяч жыхароў (ля самай лініі стаіць Брэст, за 15 км — Гродна, за 30 км — Вільнюс), Чарнобыльская зона па абодва бакі ўкраінскай мяжы і факелы нафтаперапрацоўчых заводаў. Двухкіламетровую паласу ля самай лініі таксама выключаем: там пагранзоны, агароджы і швы нацыянальных растраў.
• Ловім ілжывыя сігналы. Тую ж ацэнку паўтараем на ўяўных «межах» за 30 км углыб кожнай краіны — там скачка быць не павінна. Калі ён ёсць, значыць, метад ловіць не дзяржаву, а нешта іншае, напрыклад прыгарады буйнога горада.

Скачок мы ўсюды лічым як «сусед мінус Беларусь». Плюс азначае, што ў суседа больш або хутчэй; мінус — што больш або хутчэй у нас.

Чаго мы не рабілі: не параўноўвалі насельніцтва па сетках накшталт GHS-POP. Гэтыя сеткі сабраны з нацыянальных перапісаў з вельмі рознай дэталізацыяй. Беларусь у іх прадстаўлена 129 раёнамі па 1 600 км², Польшча — 2 500 гмінамі па 125 км². Скачок шчыльнасці на мяжы ў такіх даных часткова рукатворны. Насельніцтва мы параўноўваем асобна, па афіцыйных шэрагах раёнаў, у раздзеле пра пары-блізняты.

Знаходка 1. Шво бачна ў палях

Самае рэзкае шво на карце — ралля. Ля самай лініі ў 2019 годзе:

• на беларускім баку разарана каля 23% зямлі, на расійскім — каля 6%;
• на ўкраінскім участку — каля 18% супраць 5%.

Пасля папраўкі на адлегласць скачок складае −17,6 і −13,4 працэнтнага пункта і трымаецца ва ўсіх варыянтах разліку. На расійскім участку ілжывыя межы за 30 км скачка не даюць. На ўкраінскім баку і ўглыб краіны раллі становіцца менш: на ілжывай мяжы там −5 п.п., але скачок на самай лініі ў 2,6 раза большы. З Польшчай, Літвой і Латвіяй розніца ва ўзроўні раллі ля лініі статыстычна нязначная.

Дынаміка цікавейшая за ўзровень. За 2003–2019 гады на беларускім баку ля лініі доля раллі амаль не мянялася (ад +0,4 да +2,7 п.п. у залежнасці ад участка). Побач з ім:

• літоўскі бок прыбавіў каля 11 п.п., латвійскі — каля 7. Скачок у дынаміцы +13,4 і +6,9 п.п. значны: літоўскі трымаецца ва ўсіх варыянтах разліку, латвійскі — амаль ва ўсіх (пры вузкім акне 15 км губляе значнасць);
• расійскі бок працягваў губляць палі: скачок −5,1 п.п.;
• з Польшчай скачка няма зусім (+0,3);
• з Украінай скачок адмоўны, але нязначны (−1,9).

Мы чакалі іншага. У прэрэгістрацыі запісана, што суседзі, акрамя Польшчы, губляюць раллю хутчэй. Для Расіі гэта пацвердзілася, для Літвы і Латвіі выйшла наадварот, ва Украіны скачок нязначны. Тлумачэнне ёсць у літаратуры. У 1990-я Беларусь і Польшча закінулі найменш сельгасугоддзяў у рэгіёне — каля 14% супраць 31% у Расіі і 42% у Латвіі (Prishchepov et al., 2012, здымкі Landsat 1990–2000). Прыватызацыю зямлі згарнулі, дзяржава трымала гаспадаркі. Пасля 2004 года Літва і Латвія атрымалі доступ да сельскагаспадарчых субсідый ЕС, а вяртанне закінутых палёў ва Усходняй Еўропе ў 2000-я зафіксавана і па спадарожніках (Estel et al., 2015). Наш шэраг паказвае гэтае вяртанне проста на лініі. Субсідыі — праўдападобнае тлумачэнне, але не выснова метаду: скачок на мяжы складаецца з усяго, чым адрозніваюцца краіны.

Адзін і той жа ландшафт за 16 гадоў прыйшоў да трох розных палёў: беларускае трымаецца, літоўскае і латвійскае вяртаюцца, расійскае працягвае пусцець.

Знаходка 2. У забудове шва амаль няма

З забудовай карціна адваротная. Спадарожнікавы шэраг World Settlement Footprint адзначае год, калі на месцы поля ці лесу з'явілася пабудова: дом, дача, ферма, склад. За 1990–2015 гады забудова ля лініі расла амаль аднолькава па абодва бакі ўсіх пяці межаў: у асноўнай ацэнцы ніводзін скачок не значны.

Выключэнне — літоўскі ўчастак. Там забудовы прыбавілася больш (+0,39, p = 0,05), а ў частцы варыянтаў разліку і ў асобны перыяд 2000–2015 гадоў скачок значны. Але такі ж рост бачны і на «ілжывай мяжы» за 30 км углыб Літвы, таму гэта, верагодна, прыгарады Вільнюса, а не эфект дзяржавы.

Важная агаворка. І WSF, і другая база (GHSL) па пабудове бачаць толькі рост забудовы. Знос, закінутыя дамы і вёскі, з якіх з'ехалі ўсе, з космасу так не бачныя. Таму «шва няма ў забудове» азначае: новыя пабудовы з'яўляліся аднолькава. Што пусцее, а што не, гэтым метадам не вымераць. Другая база, GHSL, паказвае невялікія скачкі ля літоўскай, расійскай і ўкраінскай межаў ужо за 1975–1990 гады, калі гэта былі ўнутраныя межы СССР. Частка іх, верагодна, — артэфакт самога прадукту: GHSL навучалі на розных даных па розныя бакі. Таму асноўны шэраг па забудове ў нас — WSF.

Знаходка 3. Агні: два разломы

Начныя агні мы бярэм з гарманізаванага шэрагу 1992–2024 (Li et al.) і аналізуем асобна ўнутры дзвюх эпох спадарожнікаў: DMSP да 2013 года, VIIRS пасля.

Першы разлом — 2019–2024, украінскі ўчастак. Беларускі бок ля лініі за гэтыя гады пасвятлеў. Украінскі амаль не змяніўся або пацьмянеў: скачок −0,27 лагарыфмічнага пункта, устойлівы да ўсіх праверак. Гэта не эканоміка. Гэта вайна, закрытая з лютага 2022 года мяжа і зацямненне памежжа.

Другі разлом — эпоха DMSP. За ўвесь загадзя заяўлены перыяд 1992–2012 гадоў беларускі бок святлеў хутчэй за ўкраінскі (−0,37) і расійскі (−0,22). Але пры выключэнні 10 км ля лініі (DMSP «засвечвае» суседнія пікселі) абодва скачкі губляюць значнасць. Падзел на 1992–2004 і 2004–2012 гады мы зрабілі ўжо пасля фіксацыі гіпотэз. У 2004–2012 гадах украінскі скачок (−0,40) трымаецца і пры выключэнні 10 км, расійскі (−0,23) — не. Польскі бок у 1992–2004 гадах святлеў хутчэй за беларускі (+0,55), але гэты вынік не праходзіць ні выключэнне 10 км, ні праверку ілжывай мяжой — дзяржаве мы яго не прыпісваем.

Знаходка 4. Агні без «перасвету»

Ёсць папулярнае падазрэнне: Беларусь асвятляе дарогі і аграгарадкі шчадрэй за суседзяў, таму начныя агні тут адлюстроўваюць палітыку асвятлення, а не жыццё. Мы яго праверылі. Калі падазрэнне слушнае, беларускі бок павінен свяціцца ярчэй за суседні пры той жа забудове.

У асноўнай ацэнцы гэтага няма ні на адной з пяці межаў: пры роўнай забудове і насельніцтве (і пры роўнай забудове без уліку насельніцтва) значнага скачка яркасці няма. Гэта не доказ поўнай роўнасці: у Польшчы інтэрвал шырокі, а пры вузкім акне 15 км украінскі бок аказваецца цямнейшым за беларускі. Але сістэматычнага «перасвету» беларускага боку даныя не паказваюць — для праекта, які шмат працуе з начнымі агнямі, гэта абнадзейлівы вынік.

Суседзі праз лінію

Спадарожнікі не бачаць людзей — толькі тое, што людзі будуюць, сеюць і запальваюць. Насельніцтва мы параўналі асобна, па афіцыйных шэрагах раёнаў і муніцыпалітэтаў у паласе 50 км. Пункты адліку — перапіс 1989 года, агульны для пяці былых савецкіх рэспублік, і польскі перапіс 1988 года; канчатковыя пункты — апошнія даступныя даныя.

Параўноўвалі гадавы тэмп убылі ў вокнах «перапіс да перапісу». Беларускія раёны ўзятыя без гарадоў абласнога падпарадкавання, у суседзяў выключаныя гарадскія адзінкі (гарады і гарсаветы); адзінкі ў Чарнобыльскай зоне выключаныя з абодвух бакоў — па той жа логіцы, што ў сетцы.

• Літва і Латвія губляюць насельніцтва хутчэй. Медыянны тэмп у памежных самакіраваннях Літвы — −1,9% у год (2001–2021) супраць −1,4% у беларускіх раёнах насупраць; у латвійскіх краях — −2,1% супраць −1,6%. Пара Браслаў — Ігналіна і Краслава: да 2026 года беларускі раён страціў 37% жыхароў ад 1989 года, літоўскія суседзі за той жа час — 46%, латвійскія — 49% ужо да 2022-га.
• Польшча і Украіна губляюць павольней. Польскія гміны — −0,7% у год супраць −0,9% у беларускіх раёнах. Ровенскае Палессе губляе менш за беларускае: з 1989 па 2019–2020 гады Столінскі раён страціў 21%, Дубровіцкі і Зарэчненскі раёны Украіны — 17% і 6%.
• Расія — амаль гэтак жа. Па абодва бакі каля −1,7% у год. Расонскі і суседні Невельскі раёны страцілі па 49% жыхароў, Себежскі — 33%.

Па тэмпе спусташэння памежжа Беларусь аказваецца пасярэдзіне паміж суседзямі. На пытанне з пачатку артыкула адказ такі: і «у нас», і «усюды» — у прыбалтыйскіх суседзяў хутчэй, у польскіх і ўкраінскіх павольней. Пятая гіпотэза фармальна пацвердзілася, але для Расіі розніца мізэрная: 0,05 працэнтнага пункта ў год, менш, чым адрозненні ў тым, як краіны лічаць насельніцтва.

Вызначэнні насельніцтва ў краін розныя (перапіс, рэгістр, ацэнка), вокны параўнання разыходзяцца на год-два (у Літвы — 2001–2021: раёны 1989 года не супадаюць з цяперашнімі самакіраваннямі), а па Украіне апошні пункт — ацэнка 2020 года, пасля 2022-га даных няма. Таму гэта апісальнае параўнанне, а не ацэнка разрыву.

Што не пацвердзілася

Пяць гіпотэз мы запісалі ў адкрыты файл да разліку разрываў разам з правіламі, паводле якіх кожная лічыцца абвергнутай.

Тры фармальныя гіпотэзы з чатырох не прайшлі. Гэта таксама вынік: ён кажа, дзе дзяржаву на карце не відаць.

Што гэта значыць

Найрэзчэй шво праходзіць там, дзе рашэнні прымае дзяржава або буйная гаспадарка, — у зямлі. У росце забудовы, дзе вырашае сям'я, лініі амаль не відаць. У агнях яна прыкметная на ўкраінскім участку: у 2000-я беларускі бок святлеў хутчэй, а пасля 2022 года ўкраінскі пагас з-за вайны.

• Для разумення беларускай вёскі. Ля самай лініі беларускія палі захаваліся лепш за расійскія і ўкраінскія. Праўдападобнае тлумачэнне — дзяржаўныя гаспадаркі, але метад сам па сабе гэтага не даказвае. Новая забудова ля межаў пры гэтым з'яўлялася амаль гэтак жа, як у суседзяў.
• Для праекта. Гэта першы знешні кантрольны замер. Многія працэсы, якія нашы карты паказваюць унутры Беларусі, — агульныя для ўсяго пояса паміж Балтыкай і Палессем.
• Для навукі. Асобных ацэнак разрыву па межах Беларусі для забудовы, агнёў і палёў нам знайсці не ўдалося (у глабальных працах накшталт Пінкоўскага яны ўваходзяць у агульны пул усіх межаў). Працы, якія ёсць, апісальныя і ў асноўным пра 1990-я.

Абмежаванні

• Скачок на мяжы — гэта сума ўсіх нацыянальных адрозненняў: законы, субсідыі, цэны, правілы статыстыкі, нават тое, як спадарожнік бачыць розныя тыпы палёў. Канкрэтнай меры мы яго не прыпісваем.
• Відаць толькі рост забудовы. Знос і закінутасць гэтымі данымі не вымяраюцца.
• База GHSL навучаная на розных даных па розныя бакі мяжы. Яе скачкі, у тым ліку да 1991 года, могуць быць артэфактам прадукту.
• Ралля GLAD лічыць «не ралляй» аблогу, старэйшую за чатыры гады, і пашы.
• Агні DMSP засвечваюць суседнія пікселі. Вынікі па іх правераны з выключэннем 10 км ля лініі, крохкія пазначаны.
• Украіна пасля 2022 года — вайна. Падзенне агнёў не трактуецца як эканоміка.
• Афіцыйныя шэрагі насельніцтва ў краін розныя: перапіс, рэгістр, ацэнка. У Расіі і Украіны няма адкрытых раённых шэрагаў за 1990–2008 гады, у Украіны — пасля 2022 года.

Як праверыць

Усё, на чым грунтуюцца высновы, адкрыта:

• прэрэгістрацыя гіпотэз;
• табліца з 234 тысяч квадратаў (паласа ±52 км, з запасам);
• код разліку;
• табліцы з усімі праверкамі ўстойлівасці.

Ацэнкі і графікі — на старонцы даследавання «Шво на карце», пакет для ўзнаўлення — у раздзеле даных і артэфактаў. Пералічыць усе ацэнкі можна адной камандай на стандартным Python, без знешніх бібліятэк.