Метадалогія

Гэтая старонка — агляд усёй метадалогіі праекта, напісаны для чытача без спецыяльнай падрыхтоўкі. Тэхнічныя дэталі — у «Методыцы апрацоўкі» і «Крыніцах» (існуючыя падраздзелы), у метадблоках кожнага даследавання і ў файлах LIMITATIONS.md унутры кожнага пакета для спампоўвання.

Чатыры тыпы сцвярджэнняў

Усё, што публікуе праект, належыць да аднаго з чатырох тыпаў, і мы імкнёмся ніколі іх не змешваць:

[Даныя] — назіраныя значэнні з першакрыніц: вынікі перапісаў, афіцыйныя ацэнкі Белстата, статыстыка Eurostat. Прыклад: перапіс 2019 года — 9 413 446 чалавек.

[Разлік] — паказчыкі, вылічаныя з даных па адкрытых формулах: шчыльнасць, долі, індэксы, сумы гарадскога насельніцтва. Прыклад: доля Мінска ў насельніцтве краіны — 21,9% на 2025 год.

[Мадэль] — вынікі мадэльных пабудоў з яўнымі перадумовамі: прагнозныя сцэнарыі, контрфакт «нулявой міграцыі», скарэкціраваны рад насельніцтва. Мадэль слушная роўна настолькі, наколькі слушныя яе перадумовы.

[Інтэрпрэтацыя] — аўтарскія тлумачэнні і гіпотэзы аб прычынах назіранага. Яны аргументаваныя, але не даказаныя данымі.

У інтэрфейсе карты кожная кропка даных нясе пазнаку дакладнасці: перапіс (самае надзейнае), афіцыйная ацэнка на 1 студзеня, рэтраспектыўная ацэнка (пералік у сучасных межах), вылічана (напрыклад, гарадское насельніцтва сумай па гарадах), інтэрпаляцыя (значэнні паміж апорнымі гадамі; яны пазначаюцца ў тултыпах і ніколі не выдаюцца за вымераныя).

Крыніцы

Асноўныя рады насельніцтва: вынікі адзінаццаці перапісаў (1897, 1923, 1926, 1939, 1959, 1970, 1979, 1989, 1999, 2009, 2019) і афіцыйныя ацэнкі Белстата да 2026 года — праз кампіляцыю pop-stat.mashke.org, Дэмаскоп Weekly і «Дэмаграфічны штогоднік Рэспублікі Беларусь». Узростава-палавыя структуры: OLAP-кубы Белстата (перапісы 2009/2019 «да чалавека») і API Белстата. Нараджальнасць і смяротнасць: Human Fertility Database / Human Mortality Database. Міжнародныя параўнанні: UN World Population Prospects 2024, Wittgenstein Centre. Межы: geoBoundaries, OpenStreetMap, Wikidata. Люстраная статыстыка эміграцыі: Eurostat (дзейныя віды на жыхарства), нацыянальныя ведамствы Польшчы і Літвы. Чарнобыльскія пералікі: афіцыйныя пастановы pravo.by. Заробкі: API Белстата па 118 раёнах. Начная свяцільнасць: спадарожнікавыя кампазіты VIIRS.

Поўны спіс з URL, ліцэнзіямі і датамі звароту — у SOURCES.md і ў sources/registry.csv кожнага пакета.

Збор і нармалізацыя

Усе сырыя даныя спампоўваюцца скрыптамі і завендораныя ў рэпазіторый (HTML, JSON, GeoJSON, CSV) — даследаванне не залежыць ад даступнасці знешніх сайтаў і ўзнаўляецца з архіва. З сырых файлаў ETL-канвеер (Python) здабывае рады, прыводзіць назвы і коды тэрыторый да адзінага рэестра і збірае выніковыя наборы для сайта. Кожны крок — дэтэрмінаваны код; паўторны запуск дае байт-у-байт тыя самыя файлы.

Адміністрацыйна-тэрытарыяльныя змены

Кананічная сетка — сучасны падзел: 6 абласцей + Мінск, 118 раёнаў. Гістарычныя значэнні прыводзяцца да сучасных межаў: краінавыя вынікі 1897–1950 — рэтраспектыўныя пералікі статведамства; абласныя вынікі 1959 года прыведзеныя да сучаснага складу абласцей (сума абласцей абавязаная сыходзіцца з вынікам рэспублікі — гэта правярае тэст); раённыя рады даступныя з 1970 года, калі сетка раёнаў стабілізавалася. Асобна апрацаваныя вядомыя складанасці: Дрыбінскі раён (створаны ў 1989-м, адсутнічае ў базах межаў — палігон выразаны з суседніх раёнаў па OSM), Орша і Полацк (да 2013-га — гарады абласнога падпарадкавання). Правіла адлюстравання: «увесь раён» заўсёды ўключае гарады, адміністрацыйна яму не падпарадкаваныя, але геаграфічна размешчаныя ўнутры.

Шчыльнасць і дынаміка

[Разлік] Шчыльнасць = насельніцтва / плошча палігона тэрыторыі. Плошчы вылічаныя па генералізаваных палігонах, таму ў асобных тэрыторый адрозніваюцца ад даведачных на долі працэнта (сума па краіне: 206,9 тыс. км² пры даведачных 207,6). Дынаміка да базавага года = P(год)/P(база) − 1; базавы год выбірае карыстальнік. Рэжым «раён без цэнтра» аднімае ад раёна яго райцэнтр і гарады абласнога падпарадкавання — так відаць уласна сельская і малагарадская дынаміка. Паказчыкі канцэнтрацыі: доля Мінска, доля «Мінск + 5 абласных цэнтраў», доля сямі найбуйнейшых гарадоў.

Прагноз 2026–2075

[Мадэль] Для краіны, абласцей і Мінска выкарыстоўваецца класічны кагортна-кампанентны метад (CCMPP): насельніцтва разбіваецца на 5-гадовыя ўзростава-палавыя групы, кожная пяцігодка «старэе» з каэфіцыентамі дажыцця, дадаюцца нараджэнні (па ўзроставых каэфіцыентах нараджальнасці) і міграцыя. Для 118 раёнаў — метад Гамільтана–Пэры: кагортныя каэфіцыенты змены, ацэненыя па перапісах 2009→2019, са згладжваннем малых кагорт і ўзгадненнем раённых сум з абласнымі вынікамі (IPF). Для ~200 гарадоў — лагістычны трэнд долі горада ў насельніцтве свайго раёна; абласныя цэнтры лічацца ўласнымі кагортнымі мадэлямі.

Тры сцэнарыі адрозніваюцца перадумовамі, а не метадам:

Базавы — нараджальнасць і смяротнасць рухаюцца па медыяннай траекторыі UN WPP 2024 (сумарны каэфіцыент нараджальнасці 1,23 → 1,45 да 2075-га), міграцыйны адток згасае да −1,7 тыс. на год. Вынік: 9,06 млн (2026) → 7,53 млн (2050) → 5,97 млн (2075).
Аптымістычны — нараджальнасць расце да 1,85, працягласць жыцця хутка даганяе суседзяў, міграцыйнае сальда становіцца дадатным (+8 тыс. на год). Вынік: 7,95 млн (2050) → 7,11 млн (2075).
Негатыўны — нараджальнасць падае да 1,0–1,15, прагрэс смяротнасці амаль спыняецца, адток захоўваецца дзесяцігоддзямі (ад −35 да −10 тыс. на год), канцэнтрацыя ў сталіцы ўзмацняецца. Вынік: 6,48 млн (2050) → 4,33 млн (2075).

Вакол базавага сцэнарыя пабудаваны імавернасны веер (Монтэ-Карла, 600 рэалізацый): 80-працэнтны інтэрвал для 2050 года — ад 7,04 да 8,05 млн. Акрамя афіцыйнага стартавага рада публікуецца скарэкціраваны («adjusted»): афіцыйная статыстыка не бачыць большай часткі эміграцыі 2020–2026 гадоў, таму па люстранай статыстыцы краін прыёму пабудаваны інтэрвал неўлічанага адтоку 178–416 тыс. (цэнтральная ацэнка 270 тыс.) і ад паменшанага старту прагнаны той самы прагноз.

Гарызонт да 2075 года — мяжа асэнсаванасці: пасля 2050-га будуць нараджаць людзі, якія яшчэ не нарадзіліся, і нявызначанасць нарастае лавінападобна (што і паказвае веер, які пашыраецца).

Роля моўных мадэляў і агентных сістэм

LLM і агентныя сістэмы выкарыстоўваліся як інструменты на ўсіх этапах: пошук і сістэматызацыя крыніц, здабыванне і нармалізацыя даных, напісанне і рэўю коду, пошук супярэчнасцяў у даных і тэкстах, альтэрнатыўныя разлікі, крытыка метадалогіі, падрыхтоўка візуалізацый і дакументаванне. Ніводзін факт або выснова не ўзятыя «з галавы» мадэлі: усё, што сцвярджае праект, абапіраецца на спампаваную першакрыніцу або на вылічэнне адкрытым кодам. Адваротны бок таго ж прынцыпу: кожны пакет артэфактаў утрымлівае AGENT.md — інструкцыі для чужой LLM-сістэмы, як праверыць нашы крыніцы, узнавіць разлік і атакаваць дапушчэнні.

Працэдуры праверкі

Тэсты-інварыянты даных (155 аўтаматычных тэстаў): сумы абласцей сыходзяцца з вынікам краіны, рэестр тэрыторый узаемна адназначны, долі гарадскога насельніцтва ў перапісныя гады адрозніваюцца ад афіцыйных не больш чым на 1,5 п.п., і г.д.
Байт-узнаўляльнасць: перад публікацыяй кожны пакет перазбіраецца ў чыстым асяроддзі і абавязаны супасці з апублікаваным байт-у-байт (гейт CI).
Бэктэсты прагнозу: мадэль навучаецца на даных да 2009 года і «прадказвае» перапіс-2019; памылка нацыянальнага выніку — −0,4%, сярэдняя памылка па абласцях — 2,4% (наіўная мадэль — 4,1%); для раёнаў на акне 2019→2026 — 2,1% супраць 2,8% наіўнай, для гарадоў — 6,7% супраць 10,9%.
Знешняе калібраванне: базавы сцэнарый на 2050 год адрозніваецца ад медыяны UN WPP 2024 на +1,0% (гейт ±3%); інтэрвал адтоку звераны з незалежнымі ацэнкамі (BEROC, МУС).
Крос-праверка незалежным метадам: даследаванне «Начныя агні» звярае афіцыйную дынаміку насельніцтва са спадарожнікавай свяцільнасцю; «ML-чэленджар» шукае сістэматычныя памылкі структурнай мадэлі раёнаў машынным навучаннем.

Абмежаванні

Галоўныя задэклараваныя абмежаванні (поўныя спісы — у метадблоках і LIMITATIONS.md):

раённага ўзроўню да 1970 года няма (сетка раёнаў шматразова змянялася);
рэтраспектыўныя ацэнкі 1897–1950 больш надзейныя для краіны ў цэлым, чым для асобных тэрыторый; гарадское насельніцтва да 1959-га заніжана на малыя мястэчкі;
ацэнкі 2021–2026 — афіцыйныя; яны не бачаць неўлічанай эміграцыі (для гэтага і пабудаваны adjusted-рад, але ён — мадэль, а не вымярэнне);
плошчы і шчыльнасці залежаць ад генералізацыі палігонаў;
карэляцыйныя вынікі (заробкі, даступнасць, монагарады) — асацыяцыі, не доказы прычыннасці;
прагноз атрымлівае ў спадчыну ўсе абмежаванні стартавых даных, а яго базавая нараджальнасць (1,23 па ААН) вышэйшая за некаторыя незалежныя ацэнкі бягучага ўзроўню (~1,0–1,1) — базавы сцэнарый можа быць зрушаны ў аптымізм.

Патэнцыйныя памылкі і нявызначанасці

Мы лічым найбольш верагоднымі крыніцамі памылак: неўлічаную эміграцыю 2020–2026 (інтэрвал шырокі, 178–416 тыс., і абапіраецца на люстраную статыстыку з яе ўласнымі скажэннямі); якасць рэтраспектыўных пералікаў першай паловы XX стагоддзя; несупастаўнасць азначэнняў («гарадское насельніцтва», «той, хто з'ехаў») паміж эпохамі і ведамствамі; і чалавечы фактар пры ручной курацыі рэестраў (монагарады, чарнобыльскія пералікі). Наступны перапіс (~2030) дазволіць праверыць і пералічыць ключавыя ацэнкі — праект спланаваны так, каб гэта было лёгка зрабіць.

Методыка апрацоўкі даных

Узроўні дакладнасці

Кожны пункт даных нясе тып (поле ў data.json, подпісы ў інтэрфейсе):

Код	Тып	Апісанне
`c`	перапіс	значэнне перапісу насельніцтва (1897, 1923, 1926, 1939, 1959, 1970, 1979, 1989, 1999, 2009, 2019) на дату перапісу
`e`	ацэнка	афіцыйная бягучая ацэнка Белстата на 1 студзеня
`r`	рэтраспектыўная ацэнка	афіцыйны пералік у сучасных межах (краіна: 1897, 1913, 1940, 1950)
`m`	вылічана	сума па гарадскіх НП з табліцы перапісаў (гарадское насельніцтва там, дзе афіцыйнага разрэзу горад/вёска няма)

Значэнні паміж вядомымі пунктамі інтэрпалююцца лінейна на кліенце і відавочна пазначаюцца ў тултыпах («інтэрпаляцыя; найбліжэйшы пункт: год, тып»). Экстрапаляцыі за межы серыі няма: да першага пункта даных тэрыторыя адлюстроўваецца як «няма даных».

Гарманізацыя межаў і назваў

Кананічная сетка — сучасны АТП (6 абласцей + Мінск, 118 раёнаў). Рады 1970–2026 па раёнах узятыя з кампіляцыі pop-stat у сучаснай сетцы.
Рэестр тэрыторый (etl/registry.py) вывераны ўручную: лацінка pop-stat ↔ shapeName geoBoundaries ↔ руская назва ↔ раённы цэнтр. Паўната адпаведнасцей (118/118, узаемная адназначнасць) правяраецца тэстамі.
Дрыбінскі раён адсутнічае ў geoBoundaries (створаны ў 1989 г.); яго палігон узяты з OSM і выразаны з палігонаў Горацкага і Мсціслаўскага раёнаў. Плошча па палігоне — 764,5 км² (даведачна 766 км²).
Орша і Полацк да 2013 г. — гарады абласнога падпарадкавання (асобныя радкі), з 2014 г. уключаны ў раёны. Дзеля бесперапыннасці рада «увесь раён» заўсёды ўключае гарады абласнога падпарадкавання на яго тэрыторыі.
Мінск: адзінка ўзроўню вобласці (і палігон у сетцы раёнаў). Прыгарадныя пасёлкі, уключаныя ў Мінск у 1997–2000 гг. (Сокал, Сосны, Усходні), улічаны ў радах горада з даты ўключэння.
1959 год па абласцях — табліцы Дэмаскопа ўжо прыведзены да сучаснага складу абласцей; сума абласцей і Мінска дакладна роўная выніку рэспублікі (правяраецца тэстам).

Разліковыя паказчыкі

Шчыльнасць = насельніцтва / плошча палігона (сферычная формула па геаметрыі; краіна 206,9 тыс. км² пры даведачных 207,6 тыс. км² — разыходжанне з-за генералізацыі межаў ~0,4%).
Змяненне = (значэнне ў годзе слайдара / значэнне ў базавым годзе) − 1; базавы год выбіраецца карыстальнікам.
«Раён без гарадскога цэнтра» = палігонны вынік мінус раённы цэнтр і гарады абласнога падпарадкавання на тэрыторыі раёна. Іншыя гарадскія НП раёна (другія гарады, гп) не адымаюцца; для Мінскага раёна цэнтр (Мінск) адміністрацыйна па-за раёнам, таму «без цэнтра» = «увесь раён».
Дэкампазіцыя шчыльнасці раёна (картка раёна): сярэдняя шчыльнасць раёна маскіруе рост цэнтра пры пусцеючай перыферыі (прыклад: Гродзенскі раён 2019 — у сярэднім 147 чал./км², з іх Гродна ~2500, сельская частка ~19). Лічацца тры паказчыкі: увесь раён (насельніцтва/плошча палігона), гарадскія цэнтры (насельніцтва цэнтраў / іх плошча па Wikidata P2046, нармалізаваныя значэнні; ёсць у 74 гарадоў, значэнні >500 км² адкінуты як памылковыя), без цэнтраў (насельніцтва без цэнтраў / (плошча палігона − вядомыя плошчы цэнтраў); дзе плошча цэнтра невядомая, вылічэнне не робіцца — пагрэшнасць ~1–3%). Карта ў рэжыме «без цэнтра» + «шчыльнасць» выкарыстоўвае тую самую папраўку плошчы.
Гарадское насельніцтва да 1959 г. — сума гарадскіх НП (тып m); з 1959 г. — афіцыйныя вынікі перапісаў (горад/вёска) па Дэмаскопе. Праверка: вылічаная доля гарадскога на 1999/2009/2019 адрозніваецца ад афіцыйнай не больш чым на 1,5 п.п.
Канцэнтрацыя: доля Мінска, доля «Мінск + 5 абласных цэнтраў», доля сямі найбуйнейшых гарадоў (Мінск, Гомель, Магілёў, Віцебск, Гродна, Брэст, Бабруйск — сучасны склад, фіксаваны ў часе) у насельніцтве краіны ў сучасных межах. Для 1923–1939 гг. назоўнік інтэрпаляваны паміж рэтраспектыўнымі ацэнкамі 1913 і 1940 гг.

Стартавы выгляд карты: вёска ↔ гарады

Выгляд па змаўчанні сумяшчае два слаі, каб паказаць разнанакіраваную дынаміку: колер раёна — шчыльнасць насельніцтва без гарадскіх цэнтраў (асобная шкала 5–60 чал./км², лепшае разрозненне ў сельскім дыяпазоне), паверх — кругі гарадоў. Сярэдняя шчыльнасць раёна гэты кантраст маскіруе: раён з растучым цэнтрам выглядае «растучым», хоць яго сельская частка пусцее. Слой гарадоў адключаецца сцяжком «гарады кропкамі».

Маркеры гарадоў кадуюць колькасць насельніцтва двума збыткоўнымі каналамі, каб дынаміка была бачная пры руху слайдара:

памер: r ∝ насельніцтва^0.4. Сціснутая ступенная шкала замест √: насельніцтва гарадоў адрозніваецца ў сотні разоў, і пры r ∝ √pop малыя гарады ўпіраюцца ў мінімальны радыус і выглядаюць статычнымі; паказчык 0.4 укладвае дыяпазон 5 тыс. – 2 млн у 2–17 px, так што рост райцэнтра з 10 да 20 тыс. візуальна супастаўны з ростам Мінска;
інтэнсіўнасць колеру: адносная чырвоная шкала, нармаваная на гістарычны максімум насельніцтва горада за ўвесь перыяд па ўсіх гарадах (пік Мінска, ~2,02 млн, 2020 г.): горад на піку максімуму — ярка-чырвоны, астатнія — прапарцыйна бляднейшыя. Прапорцыя сціскаецца ступенню 0,35 (насельніцтва гарадоў адрозніваецца ў сотні разоў; пры лінейнай шкале ўсе гарады, апроч Мінска, заставаліся б белымі), манатоннасць захоўваецца: больш насельніцтва — заўсёды чырваней, пры змяншэнні маркер бляднее і памяншаецца. Колер вылічваецца непарыўнай інтэрпаляцыяй, таму змены бачныя на кожным кроку слайдара.

Да 1970 года раённы разрэз недаступны (сетка раёнаў нестабільная) — на карце раёнаў паказваецца тлумачальная плашка, дынаміка чытаецца па гарадах (з 1897) і абласцях (з 1959).

Гістарычная мяжа 1921–1939

Лінія польска-савецкай мяжы (Рыжскі дагавор) агрэгаваная па сучасных раёнах: 46 раёнаў, цалкам або пераважна ўваходзіўшых у склад Польшчы, раствораны ў адзін палігон; паказана агульнае рабро з «усходняй» часткай. Фактычная мяжа ў шэрагу месцаў перасякала тэрыторыі сучасных раёнаў — слой мае арыенціровачны характар.

Вядомыя абмежаванні

Раённы ўзровень да 1970 г. — даных няма (сетка раёнаў шматкроць мянялася ў 1920–1960-я); рады раёнаў пачынаюцца з перапісу 1970 г.
1923/1926/1939 па гарадах Заходняй Беларусі — значэнні з польскіх перапісаў і ацэнак, як яны прыведзены ў крыніцы-кампіляцыі.
Плошчы вылічаны па генералізаваных палігонах; для Мінска плошча палігона (216 км²) меншая за сучасную афіцыйную (349 км²) — мяжа горада ў крыніцы прыкладна на 2005 год.
Гарадское насельніцтва, тып m — да 1959 г. заніжана на велічыню малых мястэчак, якія не ўвайшлі ў табліцу гарадоў.
Ацэнкі 2021–2026 гг. — афіцыйныя даныя Белстата; незалежныя дэмаграфічныя ацэнкі пасля 2020 г. могуць адрознівацца.