Краіна, якая сцягваецца да сталіцы

Навошта я пабудаваў 130-гадовую карту насельніцтва Беларусі, што яна паказала — і чаму кожную яе выснову можна праверыць без даверу да мяне.

Сяргей Аўдзейчык, ліпень 2026

Навошта я стварыў гэты праект

Я — кандыдат тэхнічных навук, AI/ML-інжынер, распрацоўшчык сістэм на базе вялікіх моўных мадэляў. Адзін з асноўных напрамкаў маёй працы — апрацоўка вялікіх масіваў даных з дапамогай LLM і агентных сістэм. Значная частка практычнага досведу звязаная з юрыдычнай інфармацыяй: судовымі рашэннямі, нарматыўнымі дакументамі, матэрыяламі міжнародных органаў, доказавымі дакументамі і прафесійнымі LegalTech-працэсамі. У гэтай працы ёсць жалезнае правіла: значэнне мае не толькі фінальнае заключэнне, але і ланцужок дакументаў, крыніц і вылічэнняў, якія пацвярджаюць кожны істотны тэзіс. Заключэнне, якое нельга праверыць, у прафесійным асяроддзі не каштуе амаль нічога.

BY Maps пачынаўся як практычны эксперымент: ці можна перанесці гэтае правіла з юрыдычных працэсаў у самастойнае даследаванне грамадска значнай тэмы? Ці здольная звязка адкрытых крыніц, OSINT-метадаў, моўных мадэляў, праграмнага аналізу і артэфактаў, якія можна праверыць, даць змястоўны вынік чалавеку, які ў выбранай прадметнай галіне не з'яўляецца вузкім спецыялістам?

Я не дэмограф. Да гэтага праекта мая тэарэтычная падрыхтоўка ў галіне народанасельніцтва абмяжоўвалася агульнымі ведамі па эканоміцы, міграцыі, размяшчэнні прадукцыйных сіл, геаэканоміцы і гісторыі — ды прачытанай калісьці працай Сяргея Капіцы «Агульная тэорыя росту чалавецтва». Гэтая акалічнасць — не агаворка, а частка задумы. Праект мусіў паказаць, што сучасныя інструменты дазваляюць адукаванаму чалавеку з крытычным мысленнем увайсці ў новую для сябе галіну, сабраць даныя, устанавіць іх абмежаванні, праверыць гіпотэзы і сфарміраваць уласную — хай недасканалую, але правяральную — карціну таго, што адбываецца.

Ёсць і асабістая прычына. Я беларус, і будучыня Беларусі мяне непакоіць. Але менавіта таму мне хацелася паглядзець на гэтую будучыню не праз палітычныя лозунгі, публіцыстычныя стэрэатыпы або загадзя сфармуляваныя ацэнкі — а праз даныя, лічбы, карты, гістарычную дынаміку і сцэнарыі з яўна выпісанымі перадумовамі. Дэмаграфія для такога погляду — амаль ідэальны матэрыял: насельніцтва змяняецца павольна, яго лічаць больш за стагоддзе, і практычна кожнае сцвярджэнне можна зверыць з незалежнай крыніцай.

Гіпотэза, з якой я пачынаў, гучала проста: насельніцтва сельскіх тэрыторый і малых раёнаў Беларусі доўгатэрмінова скарачаецца і канцэнтруецца ў Мінску, абласных цэнтрах і найбуйнейшых гарадах. Забягаючы наперад: даныя пацвердзілі яе толькі напалову — рэальнасць аказалася цікавейшай.

LLM як інструмент самастойнага даследавання

Ключавы метадычны тэзіс праекта: моўная мадэль не павінна выкарыстоўвацца як крыніца гатовай ісціны. Спытаць у чат-бота «што адбываецца з насельніцтвам Беларусі?» і апублікаваць адказ — гэта не даследаванне, гэта пераказ чужых (і невядома чыіх) тэкстаў з непрадказальнымі скажэннямі.

LLM і агентныя сістэмы працавалі ў праекце інакш — як інструменты, кожны вынік якіх правяраецца:

пошук і сістэматызацыя крыніц — ад кампіляцый перапісаў да спадарожнікавых кампазітаў начной свяцільнасці;
здабыванне і нармалізацыя даных — разбор HTML-табліц, OLAP-кубоў Белстата, PDF-пастаноў з чарнобыльскімі пералікамі;
фарміраванне даследчых гіпотэз — якія сюжэты варта праверыць колькасна;
напісанне і праверка коду — увесь ETL-канвеер, мадэлі прагнозу, 155 аўтаматычных тэстаў;
пошук супярэчнасцяў — паміж крыніцамі, паміж тэкстам і данымі, паміж рознымі выданнямі адных і тых жа рэтраспектыўных радоў;
альтэрнатыўныя разлікі — напрыклад, асобная ML-мадэль, задача якой — знайсці сляпыя плямы асноўнай мадэлі (пра яе ніжэй);
крытыка метадалогіі — рэгулярныя сесіі «адвакат д'ябла» супраць уласных дапушчэнняў;
візуалізацыі і дакументаванне ўсяго працэсу.

Каштоўнасць такога падыходу не ў тым, што мадэль фармулюе пераканаўчы тэкст. Пераканаўчы тэкст — самае таннае, што ёсць у эпоху генератыўных мадэляў. Каштоўнасць у тым, што карыстальнік атрымлівае магчымасць сабраць уласную правяральную мадэль рэальнасці і ўбачыць межы яе дакладнасці. Кожны раз, калі мадэль прапаноўвала прыгожае абагульненне, за ім ішло пытанне: на якім файле, якім радку, якім вылічэнні гэта заснавана? Не адказвае — абагульненне выкідаецца.

Ад папяровага дакумента да верыфікавальнага пакета артэфактаў

У традыцыйнай мадэлі публікацыі аўтар перадае чытачу выніковы тэкст: артыкул, PDF, прэзентацыю. Чытач атрымлівае высновы — але, як правіла, не атрымлівае поўнага набору матэрыялаў для іх праверкі. Максімум — спіс літаратуры, па якім рэканструяваць фактычны разлік амаль ніколі немагчыма.

У эпоху агентных сістэм гэтага недастаткова — і, што важней, гэта больш не з'яўляецца тэхнічна непазбежным. Сучаснае даследаванне можа і павінна перадавацца як структураваны пакет: тэкст; зыходныя і апрацаваныя даныя; спасылкі на крыніцы з датамі звароту; код; разлікі; табліцы; прамежкавыя вынікі; апісанне метадалогіі; звесткі аб абмежаваннях; інструкцыі для ўзнаўлення; і — новае патрабаванне часу — промпты і заданні для агентаў-правяральнікаў.

У BY Maps гэты прынцып рэалізаваны літаральна. Кожнае з адзінаццаці даследаванняў і прагноз апублікаваныя разам з zip-пакетам па адзіным стандарце: унутры — сырыя даныя роўна ў тым выглядзе, у якім яны спампаваныя з першакрыніц; ачышчаныя наборы; код з зафіксаванымі залежнасцямі і адзінай кропкай уваходу run.sh; усе дапушчэнні ў яўным выглядзе (assumptions.yaml); маніфест з кантрольнымі сумамі кожнага файла; апісанне абмежаванняў; і файл AGENT.md з трыма гатовымі заданнямі для чужой LLM-сістэмы: правер крыніцы, узнаві разлік, атакуй дапушчэнні. Пакеты збіраюцца дэтэрмінавана: перазборка ў чыстым асяроддзі супадае з апублікаванай байт-у-байт, і гэтая ўмова правяраецца аўтаматычна перад кожнай публікацыяй.

Такі пакет можна перадаць іншай агентнай сістэме — і яна зможа пераправерыць вынікі, знайсці памылкі, узнавіць разлікі, змяніць перадумовы мадэлі і прапанаваць альтэрнатыўную інтэрпрэтацыю. Паўторны аналіз можа прывесці да іншых высноў. Гэта не недахоп праекта — гэта яго найважнейшая вартасць. Я не прашу згадзіцца з маімі высновамі; я прашу праверыць іх.

Што паказала даследаванне

Далей — галоўныя вынікі. Я пазначаю статус кожнага сцвярджэння: [даныя] — назіраныя значэнні з першакрыніц; [разлік] — вылічаныя паказчыкі; [мадэль] — вынікі мадэльных пабудоў з яўнымі перадумовамі; [інтэрпрэтацыя] — маё тлумачэнне, якое можна аспрэчыць.

Колькасць: пік пройдзены ў 1989 годзе

[Даныя] На тэрыторыі сучаснай Беларусі ў 1897 годзе жыло каля 6,67 млн чалавек. Да 1940 года — 9,05 млн. Вайна зняла з гэтай траекторыі больш за мільён жыццяў: у 1950-м — 7,71 млн. Потым тры дзесяцігоддзі аднаўленчага росту — і гістарычны пік у перапісе 1989 года: 10,20 млн. З таго часу — бесперапыннае зніжэнне: 10,05 млн (1999), 9,50 млн (2009), 9,41 млн (2019), і 9,06 млн на пачатак 2026 года. Ад піку краіна страціла 1,14 млн чалавек — мінус 11% за 37 гадоў.

Усе гэтыя значэнні — афіцыйныя: перапісы і ацэнкі Белстата, звераныя з незалежнымі кампіляцыямі. Ацэнка на 1 студзеня 2026 года ў нашых даных супадае з публікацыяй Белстата да чалавека: 9 056 080.

Пераразмеркаванне: не «гарады супраць вёскі», а «Мінск супраць усіх»

[Разлік] У 1897 годзе ў гарадах жыло 9,7% насельніцтва (паводле азначэння «афіцыйных гарадоў» той эпохі; калі лічыць з мястэчкамі, доля вышэйшая — гэта пытанне азначэння, і мы яго сумленна агаворваем). Цяпер — каля 79%. Доля Мінска вырасла з 1,4% да 22%, доля сямі найбуйнейшых гарадоў — з 5,5% да 45%.

Самая наглядная карціна — «лесвіца рассялення» па чатырох прыступках [разлік]:

вёска: 5,52 млн (1959) → 1,91 млн (2026), скарачэнне амаль утрая;
малыя гарады і пасёлкі (па-за райцэнтрамі): 278 тыс. (1959) → 267 тыс. (2026) — стагнацыя з пікам напрыканцы 1980-х і наступным сцісканнем;
райцэнтры: 1,15 млн → 2,96 млн — рост да канца 1990-х (пік ~3,16 млн у 1999-м), потым павольнае спаўзанне;
Мінск: 516 тыс. → ~2,0 млн — рост у чатыры разы.

А вось нюанс, які скарэкціраваў маю зыходную гіпотэзу. Пяць абласных цэнтраў, разам узятыя, выраслі з 585 тыс. (1959) да 1,93 млн — але іх сумарны рост практычна спыніўся: 1 927 тыс. у 2019-м супраць 1 923 тыс. у 2026-м. Працягвае расці толькі Мінск з прыгараднай зонай (Мінскі раён — адзіны раён краіны з дадатным натуральным прыростам). [Інтэрпрэтацыя] Канцэнтрацыя ідзе не «ў буйныя гарады наогул», а ўсё вузей — у сталічную агламерацыю. Абласныя цэнтры з полюсаў росту ператвараюцца ў прамежкавыя прыступкі той самай лесвіцы, якая вядзе ў Мінск і далей за мяжу.

Іерархію гарадоў гэта дэфармавала вымерна. [Разлік] У даследаванні «Закон Цыпфа» мы лічым прымацыю — стасунак насельніцтва першага горада да другога. У 1897 годзе Мінск быў толькі ў 1,38 раза большы за другі горад краіны; у 1959-м — у 3,07 раза; у 2026-м — у 3,99. Пры «цыпфаўскім» чаканні ~2 Мінск сёння ўчацвёра большы за Гомель. Скачок адбыўся паміж 1939 і 1959 гадамі — вайна і пасляваенная індустрыялізацыя перабудавалі ўсю гарадскую сістэму.

Дзе скарачэнне найбольш устойлівае

[Даныя/разлік] Мацней за ўсё сціскаецца паўночны ўсход. Віцебская вобласць — мінус 25% ад піку 1989 года (1,41 млн → 1,06 млн); Магілёўская — мінус 25%; Гомельская — мінус 21%. «Раён без цэнтра» — рэжым карты, які аднімае ад раёна яго горад, — паказвае, што сельская і малагарадская частка большасці раёнаў скарачаецца дзесяцігоддзямі без прыпынку.

Даследаванне «Старэнне раёнаў» пераводзіць гэта ў структурны дыягназ. [Мадэль] Мы ўзялі ўзростава-палавыя піраміды ўсіх 118 раёнаў па перапісе 2019 года і прагналі контрфактычны сцэнарый: што будзе, калі міграцыя цалкам спыніцца — ніхто не з'язджае і не прыязджае 60 гадоў. Вынік: натуральная ўбыль у 117 з 118 раёнаў. Узроставая структура перыферыі такая, што дэпапуляцыя працягнецца нават без усялякага адтоку: няма каму нараджаць. У 28 раёнах доля жыхароў 65+ за мадэльныя 60 гадоў перавысіла б 30%; у самых старых раёнах (Свіслацкі, Зэльвенскі, Карэліцкі) медыянны ўзрост ужо цяпер — 50–52 гады супраць ~37 у Гродне і ~38 у Мінску. [Інтэрпрэтацыя] Для значнай часткі перыферыі скарачэнне — ужо не «адток», а самападтрымны працэс; міграцыя толькі паскарае тое, што закладзена ў пірамідзе ўзростаў.

Грошы, дарогі і «цень Мінска»

Чаму людзі едуць? Два даследаванні даюць колькасныя арыенціры — і абодва патрабуюць асцярожнасці ў прычынных высновах.

[Разлік] «Заробак × дынаміка»: медыянны раён Беларусі плаціць 55–59% мінскага заробку. Сувязь з дэмаграфіяй вымерная: +10% да заробкавага дыферэнцыялу асацыяваныя з +5,2 працэнтнага пункта дзесяцігадовай дынамікі насельніцтва раёна. Але палова гэтай сувязі трымаецца на прыгарадах Мінска: без агламерацыі эфект падае ўдвая (+2,7 п.п.). [Інтэрпрэтацыя] Людзі ідуць за грашыма, але яшчэ мацней — за агламерацыяй як такой: рынкам працы, адукацыяй, інфраструктурай.

[Разлік] «Транспартная даступнасць»: мы пабудавалі дарожны граф усёй краіны (833 тыс. рэбраў па OpenStreetMap) і палічылі час у дарозе ад кожнага райцэнтра да Мінска і найбліжэйшага абласнога цэнтра. Пояс да 45 хвілін ад Мінска за дзесяцігоддзе вырас на 11,9% (медыяна). А горш за ўсё пачуваецца не далёкая перыферыя, а кальцо ў 1,5–2,5 гадзінах ад сталіцы: −13,8%. Мы назвалі гэта «ценем Мінска»: адсюль ужо можна з'ехаць у сталіцу назаўсёды, але яшчэ нельга ездзіць на працу штодня. Важная сумленная агаворка: пасля статыстычных кантроляў на заробак і памер цэнтра «паясы» губляюць фармальную значнасць — выснова трымаецца на апісальных медыянах, і мы наўпрост пазначаем яе як устойлівую апісальную заканамернасць, а не даказаны прычынны эфект.

Міграцыя: два рады, якія не сыходзяцца

[Даныя] Унутраная міграцыя ўладкаваная аднанакіравана: па назапашанай матрыцы перапісу-2019 усе шэсць абласцей — чыстыя донары Мінска; найбуйнейшы паток краіны — з Мінскай вобласці ў Мінск (310 тыс. назапашаных пераходаў супраць 126 тыс. адваротных).

Са знешняй міграцыяй складаней — і гэта, магчыма, самы важны метадычны сюжэт праекта. Афіцыйная статыстыка паказвае дадатнае сальда міжнароднай міграцыі: +9,5 тыс. (2024), +9,1 тыс. (2025). Але люстраная статыстыка краін прыёму малюе іншую карціну: колькасць дзейных відаў на жыхарства грамадзян Беларусі ў ЕС вырасла са 134 тыс. (2019) да 387 тыс. (2024); толькі ў Польшчы — з 56 да 251 тыс. [Даныя] Тыя, хто з'ехаў, у большасці не здымаюцца з рэгістрацыйнага ўліку — афіцыйны рад іх не бачыць.

[Мадэль] У працоўным пакеце WP-F3 мы пабудавалі інтэрвальную ацэнку неўлічанага адтоку 2020–2026 гадоў: ад 178 да 416 тыс. чалавек, цэнтральная ацэнка — 270 тыс. Ніжняя мяжа — толькі дакументаваныя «аселыя» ў назіраных краінах; верхняя — дадатковы разлік на неназіраныя напрамкі па апытальных долях дыяспары. Інтэрвал узгадняецца з незалежнымі арыенцірамі (ацэнкі BEROC 100–500 тыс.; публічная ацэнка МУС ~350 тыс.) і не прэтэндуе на большае, чым ёсць: гэта ацэнка чыстага прыросту тых, хто з'ехаў, звыш даваеннага ўзроўню, а не «ўсёй міграцыі». Таму ўвесь прагноз апублікаваны ў двух стартавых радах — афіцыйным і скарэкціраваным (мінус 270 тыс. на старце), і карыстальнік пераключае іх адной кнопкай.

[Разлік] Ускосную праверку дае космас: у даследаванні «Начныя агні» мы зверылі дынаміку спадарожнікавай свяцільнасці раёнаў з афіцыйнай дынамікай насельніцтва. У Мінска разыходжання няма; у шэрагу індустрыяльных раёнаў (напрыклад, Смалявіцкі з Жодзінам) доля ў нацыянальнай свяцільнасці падае прыкметна хутчэй за долю ў насельніцтве. [Інтэрпрэтацыя] Гэта сумяшчальна і з дэіндустрыялізацыяй, і з неўлічаным адтокам — раздзяліць гэтыя механізмы нашы даныя не дазваляюць, пра што мы адкрыта пішам.

Уразлівыя кропкі: монагарады і чарнобыльскі след

[Разлік] «Монагарады»: для 46 пар «горад — горадаўтваральнае прадпрыемства» мы параўналі траекторыі з дэмаграфічна падобнымі «звычайнымі» гарадамі. Гарады з высокай залежнасцю ад аднаго завода да 2026 года адсталі ад сваіх двайнікоў на медыянныя 7 п.п. (па індэксе да 1989 года). Гэта асацыяцыя, не прычыннасць — але паласа рызыкі (мона-залежнасць плюс санкцыйная экспазіцыя) акрэслівае спіс гарадоў, якім негатыўны сцэнарый абыдзецца найдаражэй. Асобная праблема: найбуйнейшыя монагарады (Салігорск, Наваполацк, Жлобін, Мазыр…) няма з кім параўноўваць — гарады іх памеру без дамінантнага прадпрыемства ў Беларусі скончыліся.

[Разлік] «Чарнобыльскі след»: сорак гадоў пасля катастрофы эфект адсялення ўсё яшчэ чытаецца ў даных. Тры раёны зоны эвакуацыі (Брагінскі, Хойніцкі, Нараўлянскі) ідуць на 14–20 п.п. ніжэй за дэмаграфічна супастаўныя кантрольныя раёны. У «другім класе» забруджвання карціна неаднародная: частка раёнаў легла на тую ж траекторыю, а, напрыклад, Добрушскі трымаецца лепш за кантролі. [Інтэрпрэтацыя] Радыяцыйная катастрофа стала для паўднёвага ўсходу не разавым ударам, а доўгатэрміновым мадыфікатарам траекторый — але не прысудам для кожнага раёна паасобку.

Шокі XX стагоддзя: чаму нельга чытаць гэтую карту без гісторыі

[Даныя] Рад 1897–2026 нясе сляды падзей, кожная з якіх патрабуе асобнай агаворкі: бежанства Першай сусветнай, падзел 1921 года, калектывізацыя, рэпрэсіі, акупацыя 1941–44 са стратай каля 1,3 млн чалавек паміж даваеннай і пасляваеннай кропкамі рада, Халакост — знішчэнне мястэчак, дзе ідыш роднай мовай у 1897 годзе называлі да трох чвэрцяў жыхароў (Докшыцы — 76%, Пінск — 74%), кампанія «неперспектыўных вёсак». Даследаванне «Шокі» дакументуе гэтыя падзеі з крыніцамі. [Інтэрпрэтацыя] Важны ўрок: многія гарады «аднавілі колькасць» пасля вайны — але кампазіцыйна гэта ўжо іншыя гарады. Дэмаграфічная бесперапыннасць на графіку можа хаваць разрыў чалавечай бесперапыннасці.

Ці пацвердзілася мая гіпотэза?

Напалову. Скарачэнне сельскай перыферыі і канцэнтрацыя — так, пацвярджаюцца ўсімі незалежнымі зрэзамі: радамі насельніцтва, узроставымі пірамідамі, матрыцай міграцыі, заробкавымі градыентамі, транспартнымі паясамі, нават начнымі агнямі. Але «канцэнтрацыя ў Мінску і абласных цэнтрах» аказалася недакладнай фармулёўкай: абласныя цэнтры сумарна ўжо не растуць; расце Мінск з агламерацыяй — і замежжа. І другі нечаканы для мяне вынік: устойлівае скарачэнне — гэта не столькі «адсталасць» канкрэтных месцаў, колькі структурная непазбежнасць, зашытая ва ўзроставыя піраміды, — 117 з 118 раёнаў убывалі б нават пры нулявой міграцыі.

Чаго даныя не дазваляюць сцвярджаць: дакладны маштаб эміграцыйнай хвалі (толькі інтэрвал); яе размеркаванне па раёнах паходжання (люстраная статыстыка не бачыць, адкуль менавіта з'ехаў чалавек); раздзяленне «дэіндустрыялізацыя або адток» у сігнале начных агнёў; прычыннасць у звязках «заробак → насельніцтва» і «завод → горад».

Сцэнарыі будучыні

Прагноз — самая мадэльная частка праекта, і падаваць яго трэба з максімальнай дысцыплінай. Усё ў гэтым раздзеле — [мадэль].

Як уладкаваны прагноз

Для краіны, абласцей і Мінска — класічны кагортна-кампанентны метад: насельніцтва па 5-гадовых узростава-палавых групах, каэфіцыенты дажыцця, узроставыя каэфіцыенты нараджальнасці, міграцыя. Для 118 раёнаў — метад Гамільтана–Пэры з узгадненнем раённых сум з абласнымі; для ~200 гарадоў — мадэлі доляў. Перш чым давяраць мадэлі будучыню, мы праверылі яе на мінулым: навучаная на даных да 2009 года, яна «прадказала» перапіс-2019 з памылкай нацыянальнага выніку −0,4% і ў 1,7 раза дакладней за наіўную экстрапаляцыю на абласцях; на раёнах (бэктэст 2019→2026) мадэль дакладнейшая за наіўную ў 1,3 раза. Базавы сцэнарый на 2050 год адрозніваецца ад медыяны прагнозу ААН (WPP 2024) на +1,0% — мы свядома трымаем калібраванне да знешняга эталону і публікуем яго як аўтаматычны гейт.

Тры сцэнарыі

Сцэнарыі адрозніваюцца толькі перадумовамі — нараджальнасцю, смяротнасцю, міграцыяй і ступенню «цэнтраімклівасці» рассялення. Гарызонт — 2075 год, але я прашу чытаць другую палову гарызонту як ілюстрацыю інерцыі, а не як прагноз: пасля 2050-га нараджаць будуць людзі, якія яшчэ не нарадзіліся.

Базавы (нараджальнасць па медыяне ААН: 1,23 → 1,45; адток згасае): 7,53 млн да 2050-га, 5,97 млн да 2075-га. Імавернасны веер вакол яго (600 сімуляцый Монтэ-Карла) дае 80-працэнтны інтэрвал на 2050 год: 7,04–8,05 млн. Унутры мадэлі ўбыль да 2050 года практычна непазбежная; шанцы ўтрымацца вышэй за 6 млн да 2075-га — прыкладна 50 на 50.

Аптымістычны (нараджальнасць расце да 1,85 — узровень паспяховых сямейных палітык Цэнтральнай Еўропы; працягласць жыцця хутка даганяе суседзяў; міграцыйнае сальда становіцца дадатным да пачатку 2030-х): 7,95 млн да 2050-га, 7,11 млн да 2075-га. Звярніце ўвагу: нават у гэтым сцэнарыі насельніцтва скарачаецца — інерцыя ўзроставай структуры мацнейшая за любую рэалістычную палітыку. Розніца паміж сцэнарыямі — гэта розніца паміж «мінус мільён» і «мінус тры мільёны», а не паміж ростам і ўбыллю.

Негатыўны (нараджальнасць падае да 1,0–1,15 — узровень сённяшняй Украіны або Паўднёвай Карэі; прагрэс смяротнасці спыняецца; адток дзесяцігоддзямі трымаецца ў дыяпазоне −35…−10 тыс. на год; канцэнтрацыя ў сталіцы ўзмацняецца): 6,48 млн да 2050-га, 4,33 млн да 2075-га.

Галоўныя крыніцы нявызначанасці, у парадку значнасці на доўгім гарызонце: нараджальнасць (±0,1 дзіцяці на жанчыну — гэта ±5% насельніцтва да 2075 года), міграцыя (дамінуе на гарызонце да 2035-га і ў негатыўным сцэнарыі), смяротнасць. Плюс нявызначанасць самога старту: афіцыйны рад не бачыць тых, хто з'ехаў, таму кожны сцэнарый існуе ў дзвюх версіях — ад афіцыйных 9,06 млн і ад скарэкціраваных 8,79 млн. Дзеля сумленнасці: стартавая нараджальнасць базавага сцэнарыя (1,23 па ААН) вышэйшая за некаторыя незалежныя ацэнкі бягучага ўзроўню (~1,0–1,1), так што базавы сцэнарый можа быць зрушаны ў аптымістычны бок — гэта запісана ў абмежаваннях пакета.

Што здольнае змяніць траекторыю: сямейная палітыка, якая ўплывае на рашэнне пра другое-трэцяе дзіця (гэта адзіны рычаг з вялікім доўгім плячом); вяртанне або невяртанне хвалі, якая з'ехала, — сотні тысяч пераважна маладых людзей, чыё рашэнне пакуль не адлюстравана ні ў адным афіцыйным радзе; адкрытасць або закрытасць межаў і эканамічныя шокі.

Цяжкаадварачальныя змены

Асобна — пра тое, што ў гэтых сцэнарыях непакоіць мяне больш за выніковую лічбу. Некаторыя працэсы маюць гістарэзіс: прайшоўшы кропку, яны не вяртаюцца, нават калі ўмовы палепшацца.

Абязлюджванне тэрыторый. Вёска скарацілася з 5,5 да 1,9 млн; у негатыўным сцэнарыі сельская сетка на паўночным усходзе радзее да ізаляваных ачагоў. Аднавіць памерлую вёску складаней, чым не даць ёй памерці.
Узроставыя піраміды раёнаў. Калі медыянны ўзрост раёна — 50+, натуральная ўбыль гарантаваная на дзесяцігоддзі наперад пры любой палітыцы: няма каму нараджаць. 28 раёнаў у мадэлі перасякаюць парог 30% пажылых нават пры нулявой міграцыі.
Дэфіцыт работнікаў і кошт інфраструктуры. Скарачэнне працаздольных узростаў азначае, што школы, бальніцы, дарогі і сеткі малых гарадоў давядзецца ўтрымліваць на ўсё меншую падатковую базу — рост удзельнага кошту інфраструктуры на жыхара запускае спіраль: даражэй утрымліваць → горшы сэрвіс → мацнейшы адток.
Канцэнтрацыя чалавечага капіталу. Хваля 2020+, якая з'ехала, на тры чвэрці маладзейшая за 40 гадоў; унутры краіны моладзь сцягваецца ў Мінск. Перыферыя губляе не проста людзей — яна губляе менавіта тых, хто мог бы яе ўзнаўляць: урачоў, настаўнікаў, прадпрымальнікаў.
Тэрытарыяльная няроўнасць. Разрыў «Мінск — астатняя краіна» па заробках, дынаміцы і ўзроставай структуры ў даных расце манатонна; у негатыўным сцэнарыі Беларусь рухаецца да мадэлі «горад-дзяржава з вялікай ціхай перыферыяй».

Гэта не прадказанні. Гэта пералік парогаў, за якімі сцэнарыі перастаюць быць сіметрычнымі: з аптымістычнага сцэнарыя можна «ўпасці» ў негатыўны за некалькі гадоў, адваротны шлях займае пакаленні.

Выснова

Праект не прэтэндуе на канчатковую ісціну і не замяняе прафесійныя дэмаграфічныя даследаванні. Яго прагнозы — умоўныя сцэнарыі, яго карэляцыі — не прычыннасць, яго даныя атрымліваюць у спадчыну ўсе дэфекты сваіх крыніц, і я пералічыў гэтыя дэфекты так падрабязна, як змог.

Каштоўнасць BY Maps, як я яе бачу, у іншым. Ён дэманструе спосаб самастойнай працы з грамадска значнай інфармацыяй, які стаў магчымым літаральна ў апошнія гады. У свеце, перапоўненым фэйкамі, прапагандай і павярхоўнымі інтэрпрэтацыямі, чалавеку недастаткова выбіраць, якому гатоваму меркаванню давяраць. Тэхналогіі ўпершыню дазваляюць іншы шлях: правяраць даныя, узнаўляць разлікі і фарміраваць уласныя высновы. Моўныя мадэлі на гэтым шляху — не аракулы, а працоўныя рукі; ісціна жыве не ў пераканаўчасці тэксту, а ў пакеце артэфактаў, які можна ўскрыць, прагнаць і аспрэчыць.

Кожная выснова гэтага артыкула забяспечаная такім пакетам: даныя, код, дапушчэнні, інструкцыі для агентаў-правяральнікаў. Калі ваша LLM-сістэма, ваш скепсіс або ваша прафесійная экспертыза прывядуць вас да іншых высноў — гэта не паражэнне праекта, а яго поспех.

BY Maps — першая праца задуманага цыкла. Далей — новыя даныя, удакладненне мадэляў, пашырэнне гістарычных радоў, новыя візуалізацыі і наступныя даследаванні. Я запрашаю даследчыкаў, распрацоўшчыкаў, дэмографаў, гісторыкаў, эканамістаў, спецыялістаў па даных — і проста ўважлівых чытачоў — да прафесійнай дыскусіі, крытыкі, паўторнага аналізу і сумеснай працы. Кантакты — у раздзеле «Пра аўтара».

Праверце мяне. Для гэтага ўсё гатова.